Chính sách lương & BHXH
Trả lương bằng tiền mặt: rủi ro chi phí và cách chuyển đổi
Trả lương tiền mặt cho nhanh. Đến kỳ quyết toán mới thấy chậm. Xưởng bánh tráng của anh Cảnh phát lương bằng phong bì suốt mười lăm năm, và chưa từng có ai hỏi gì.
Phá ngộ nhậnGiải pháp liên quan: Tax Health Check
Tóm tắt nhanh
- Trả lương tiền mặt không bị cấm. Nhưng chứng từ chứng minh lương đã trả thật yếu hơn nhiều so với sao kê ngân hàng.
- Luật Thuế TNDN mới yêu cầu thanh toán không dùng tiền mặt với hàng hóa, dịch vụ và các khoản thanh toán khác từng lần từ 5 triệu. Cách hiểu với tiền lương cần theo dõi hướng dẫn; cách an toàn là chuyển khoản.
- Chuyển sang trả lương qua ngân hàng làm được dần, kể cả với công nhân lớn tuổi chưa có tài khoản.
Trả lương tiền mặt cho nhanh. Đến kỳ quyết toán mới thấy chậm. Xưởng bánh tráng của anh Cảnh phát lương bằng phong bì suốt mười lăm năm, và chưa từng có ai hỏi gì.
Anh Cảnh có một xưởng bánh tráng ở Tây Ninh. Tám mươi công nhân, phần lớn là các cô, các chú trong xã, nhiều người đã ngoài năm mươi. Mỗi tối thứ Bảy, kế toán ngồi ở bàn gỗ đầu xưởng, gọi tên, phát phong bì. Người nhận ký vào một tờ danh sách.
Mười lăm năm như vậy. Không ai phàn nàn. Các cô thích cầm tiền mặt, về đi chợ luôn.
Năm nay, con gái anh Cảnh học xong kế toán, về phụ bố. Cô đọc luật mới, rồi hỏi bố một câu: "Bố ơi, lương mỗi người hơn 5 triệu một tuần mà trả tiền mặt, có sao không?"
Anh Cảnh nói chắc như đinh: "Lương thì có sao. Có danh sách ký nhận là được." Con gái anh không chắc, nên gọi tôi.
Ngộ nhận thứ nhất: có chữ ký là đủ chứng minh
Danh sách ký nhận là chứng từ. Nhưng nó là chứng từ yếu.
Khi kiểm tra, cơ quan thuế cần biết lương có thật, người nhận có thật, số tiền có thật. Với chuyển khoản, sao kê ngân hàng trả lời cả ba. Với tiền mặt, chỉ có tờ danh sách và chữ ký.
Chữ ký có thể đúng. Nhưng cũng có thể là một người ký thay nhiều người. Có thể là tên người đã nghỉ. Đoàn kiểm tra không có cách nào phân biệt, ngoài việc đi hỏi từng người.
Xưởng anh Cảnh có tám mươi tên trên danh sách. Tôi hỏi: "Năm nay có ai nghỉ mà vẫn còn tên không?" Anh nghĩ một lúc. "Chắc không. Mà để em hỏi kế toán."
Câu "để em hỏi kế toán" là câu đoàn kiểm tra hay nghe nhất. Và cũng là câu họ ít tin nhất.
Ngộ nhận thứ hai: ngưỡng 5 triệu không liên quan đến lương
Đây là điều con gái anh Cảnh lo. Từ ngày 15/12/2025, khoản chi từ 5 triệu phải có chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt mới được tính là chi phí. Câu chữ của quy định nói đến hàng hóa, dịch vụ và các khoản thanh toán khác từng lần.
Tiền lương có thuộc "các khoản thanh toán khác" hay không, hiện có nhiều cách hiểu. Trước đây, ngưỡng tiền mặt chỉ áp dụng với mua hàng hóa, dịch vụ. Quy định mới viết rộng hơn. Trong khi chờ hướng dẫn rõ ràng, có hai lựa chọn: tiếp tục trả tiền mặt và chấp nhận rủi ro bị hỏi, hoặc chuyển khoản và không phải lo.
Mỗi công nhân của anh Cảnh nhận khoảng 6 triệu mỗi tuần vào mùa cao điểm. Tám mươi người, mỗi năm khoảng 18 tỷ tiền lương. Nếu một phần bị loại khỏi chi phí vì cách hiểu chặt, con số thuế không nhỏ.
Anh Cảnh im lặng. "Mười lăm năm em không phải nghĩ đến chuyện này."
"Mười lăm năm luật cũng không viết như bây giờ."
Tiền túi và tiền công tyQUIZ 4 PHÚTBao nhiêu khoản chi của công ty bạn vẫn đang đi bằng phong bì, tiền mặt? Trả lời vài câu, biết ngay ranh giới tiền túi và tiền công ty mờ tới đâu.Thử ngayNgộ nhận thứ ba: tiền mặt không ảnh hưởng gì khác
Ngoài chi phí, phong bì lương còn kéo theo ba chuyện khác.
Thứ nhất, bảo hiểm. Lương tiền mặt thường đi kèm lương trên giấy thấp hơn lương thật. Ở xưởng anh Cảnh, hợp đồng ghi lương tối thiểu vùng, phong bì thì nhiều hơn. Lệch giữa hợp đồng và thực trả là chuyện tôi đã kể trong bài bảng lương không khớp hợp đồng lao động.
Thứ hai, thuế TNCN. Phần lớn công nhân của anh Cảnh chưa đến mức chịu thuế. Nhưng tổ trưởng, thợ lò chính lương cao hơn. Không có dữ liệu chuyển khoản, việc khấu trừ, quyết toán thuế cho họ dễ sai.
Thứ ba, an toàn. Mỗi tối thứ Bảy, xưởng có vài trăm triệu tiền mặt trên bàn gỗ. Ai cũng biết giờ phát lương.
"Các cô không có tài khoản ngân hàng thì sao?"
Đây là lý do thật khiến anh Cảnh chưa đổi. Nhiều công nhân lớn tuổi chưa có tài khoản, không dùng điện thoại thông minh.
Tôi đề nghị anh làm dần, không làm một lần. Mời ngân hàng xuống xưởng mở tài khoản tập thể trong một buổi sáng. Phát thẻ, hướng dẫn rút tiền ở cây ATM gần chợ. Ai có con cháu thì nhờ con cháu cài ứng dụng giúp.
Ba tháng đầu, trả song song: người đã có tài khoản thì chuyển khoản, người chưa có thì vẫn phát tiền mặt nhưng ký nhận kèm bản chụp căn cước. Đến tháng thứ tư, hầu hết đã chuyển.
Có ngân hàng còn hỗ trợ phí rút tiền cho tài khoản nhận lương. Các cô thích nhất là không phải ngồi chờ đến tám giờ tối thứ Bảy.
Năm bước chuyển sang trả lương qua ngân hàng
- Mời ngân hàng xuống xưởng mở tài khoản, phát thẻ cho công nhân.
- Ký lại hợp đồng, phụ lục ghi đúng lương thực tế.
- Ba tháng đầu trả song song, người chưa có tài khoản ký nhận kèm căn cước.
- Từ tháng thứ tư, chuyển khoản toàn bộ lương đúng số trên bảng lương.
- Đối chiếu bảng lương, danh sách bảo hiểm và sao kê chuyển lương mỗi tháng.
Đó là kiểu việc Tax Health Check hay đề xuất cho các xưởng sản xuất lâu năm: không bắt đổi trong một đêm, mà dựng một lộ trình đổi thói quen. Để tiền lương có dấu vết, và chi phí lương đứng vững khi có người hỏi.
Bốn tháng sau
Bốn tháng sau, tám mươi công nhân nhận lương qua thẻ. Bàn gỗ đầu xưởng giờ chỉ còn để đếm bánh.
Con gái anh Cảnh làm bảng đối chiếu mỗi tháng: tám mươi tên, tám mươi dòng chuyển khoản, tám mươi người trên danh sách bảo hiểm. Lần đầu tiên sau mười lăm năm, ba danh sách khớp nhau.
Anh Cảnh nói với tôi: "Em tưởng các cô sẽ phản đối. Hóa ra họ chỉ sợ không biết rút tiền."
Đội sáng lập Kaizen có hơn 17 năm trong nghề, khởi đầu từ Big4. Chúng tôi gặp nhiều xưởng trả lương phong bì vì thói quen, không vì gian. Đổi thói quen khó hơn đổi phần mềm. Nhưng một khi đổi, cả xưởng nhẹ đi.
Câu hỏi thật sự về phong bì lương
Không phải "trả lương tiền mặt có bị cấm không". Mà là: nếu có người hỏi tháng 6 năm ngoái chị A nhận bao nhiêu lương, bạn đưa ra được tờ giấy nào ngoài một chữ ký?
Nếu chỉ có chữ ký, đó là lúc nên bắt đầu đổi. Tax Health Check cùng Kaizen giúp bạn dựng lộ trình.
Việc bạn làm được ngay hôm nay
Đếm xem tháng trước công ty trả bao nhiêu người bằng tiền mặt, tổng bao nhiêu tiền. Rồi hỏi: bao nhiêu người trong số đó đã có tài khoản ngân hàng?
Những người đã có tài khoản là những người có thể chuyển ngay từ tháng sau. Tax Health Check lo phần còn lại cùng bạn.
Câu hỏi thường gặp
Doanh nghiệp có được trả lương bằng tiền mặt không?
Bộ luật Lao động cho phép trả lương bằng tiền mặt hoặc chuyển khoản vào tài khoản của người lao động. Tuy vậy, để chi phí lương được trừ khi tính thuế TNDN, doanh nghiệp cần chứng từ chứng minh việc chi trả.
Ngưỡng thanh toán không dùng tiền mặt 5 triệu có áp dụng cho tiền lương không?
Nghị định 320/2025/NĐ-CP yêu cầu chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt với hàng hóa, dịch vụ và các khoản thanh toán khác từng lần từ 5 triệu đồng trở lên. Việc áp dụng cho tiền lương cần theo hướng dẫn của cơ quan thuế; trả lương qua ngân hàng giúp tránh rủi ro này.
Chứng từ trả lương tiền mặt gồm những gì?
Bảng lương có chữ ký người nhận, phiếu chi, hợp đồng lao động hoặc quy chế lương. Nên kèm bản chụp giấy tờ tùy thân của người nhận để tăng giá trị chứng minh.
Chuyển sang trả lương qua ngân hàng cần lưu ý gì?
Mở tài khoản đứng tên người lao động, chuyển đúng số tiền trên bảng lương, đối chiếu định kỳ bảng lương với danh sách đóng bảo hiểm và sao kê ngân hàng.
Căn cứ pháp lý
- Bộ luật Lao động số 45/2019/QH14 (Điều 96 hình thức trả lương)
- Luật Thuế TNDN số 67/2025/QH15, Nghị định 320/2025/NĐ-CP và Thông tư 20/2026/TT-BTC
- Luật BHXH số 41/2024/QH15
- Luật Thuế TNCN số 109/2025/QH15
Bài viết mang tính tham khảo, cập nhật theo quy định tại thời điểm đăng. Mỗi doanh nghiệp có tình huống riêng, hãy trao đổi với chuyên gia trước khi áp dụng.
Bài viết liên quan
Phúc lợi nhân viên được trừ chi phí: giới hạn và cách làm đúng
Du lịch, đồng phục, quà sinh nhật cho nhân viên. Khoản nào được trừ, khoản nào không?
Hướng dẫn thực hànhTax Health Check
Bảng lương không khớp hợp đồng lao động: chi phí lương bị loại
Lương trả thật, người làm thật. Vẫn có thể bị loại chi phí vì giấy tờ không khớp.
Phân tích nguyên nhânTax Health Check
Chi tiền mặt từ 5 triệu: khoản thuế bạn đang mất mà không hề biết
Bạn tiết kiệm phí chuyển khoản vài nghìn đồng, và mất cả khoản thuế được khấu trừ.
Phá ngộ nhậnTax Health Check
