Tối ưu chi phí hợp pháp
Chi phí bị loại khi quyết toán: 9 khoản chủ DN mất oan nhiều nhất
Tiền đã chi, hàng đã nhận, việc đã xong. Chỉ có tờ quyết toán là không tin bạn.
Hướng dẫn thực hànhGiải pháp liên quan: Tax Health Check
Tóm tắt nhanh
- Chi phí bị loại là tiền chi thật nhưng khi quyết toán coi như chưa từng chi. Mỗi 100 triệu bị loại là khoảng 17 đến 20 triệu thuế, chưa kể phạt.
- Chín khoản hay bị loại nhất: tiền mặt từ 5 triệu, hóa đơn rủi ro, lương, phúc lợi, tài sản, chi cho cá nhân, lãi vay, tiền phạt và chi phí sai kỳ.
- Phần lớn cứu được nếu rà trước khi nộp tờ khai quyết toán. Sau khi có quyết định kiểm tra thì gần như hết đường.
Tiền đã chi, hàng đã nhận, việc đã xong. Chỉ có tờ quyết toán là không tin bạn.
Anh Lộc đặt lên bàn một cái biên bản dày mười hai trang. Trang cuối có một con số được khoanh bằng bút đỏ: 1,4 tỷ. Đó là tổng chi phí bị loại sau đợt kiểm tra quyết toán năm 2023 của công ty anh.
"Chị xem giúp em. Em không trốn đồng nào. Vậy mà mất gần 300 triệu tiền thuế."
Tôi tin anh. Anh Lộc làm nhà thầu thi công điện nước cho nhà xưởng, doanh thu khoảng 15 tỷ một năm. Anh là kiểu người mua cái gì cũng giữ hóa đơn trong hộp bánh quy. Nhưng 1,4 tỷ đó không phải chi khống. Đó là tiền thật, đi ra thật, cho việc thật.
Chúng tôi lật biên bản từng trang. Đến trang thứ chín, anh Lộc ngừng than và bắt đầu ghi chép. Vì anh nhận ra năm nay, sổ của anh đang lặp lại y hệt.
Mất oan là mất thế nào?
Trước khi vào từng khoản, tôi giải thích cho anh Lộc một điều. Chi phí bị loại không có nghĩa là anh bị phạt 1,4 tỷ. Nó có nghĩa là 1,4 tỷ đó bị cộng ngược vào lãi.
Lãi tăng thì thuế tăng. Với thuế suất 20% thời đó, 1,4 tỷ thành 280 triệu tiền thuế TNDN. Cộng phạt khai sai 20% số thuế thiếu, thêm 56 triệu. Cộng tiền chậm nộp 0,03% mỗi ngày, tính từ hạn nộp đến ngày nộp.
Anh Lộc cộng nhẩm. "Vậy một đồng chi oan, em mất gần 30 xu."
"Đúng. Và đồng đó vẫn là đồng anh đã chi."
Tiền chi đi một lần, nhưng thuế thì tính như thể anh chưa từng chi. Nó giống như trả tiền ăn rồi bị nhà hàng tính thêm phí vì quên lấy hóa đơn.
Ba khoản về tiền và giấy
Khoản thứ nhất: trả tiền mặt từ 5 triệu. Trong biên bản của anh Lộc, khoản này nhỏ vì hồi đó ngưỡng còn 20 triệu. Từ ngày 15/12/2025, ngưỡng hạ xuống 5 triệu. Mua vật tư điện của tiệm quen, mỗi lần chục triệu, trả tiền mặt cho nhanh. Năm nay, mỗi lần như vậy là một khoản bị loại trọn. Tôi đã kể kỹ trong bài chi tiền mặt từ 5 triệu.
Khoản thứ hai: hóa đơn của người bán có vấn đề. Năm 2023, anh Lộc mua dây cáp của một công ty mới thành lập. Giá rẻ hơn thị trường 8%. Sáu tháng sau, công ty đó bỏ địa chỉ kinh doanh. Hóa đơn của họ bị xác định không hợp pháp, và 420 triệu chi phí của anh đi theo.
Hàng thật, dây thật, đã kéo vào nhà xưởng người ta. Nhưng giấy tờ chứng minh hàng thật thì anh không giữ: không phiếu giao hàng, không biên bản nhận, không ảnh xe chở. Chỉ có hóa đơn, mà hóa đơn thì đã thành giấy vụn.
Khoản thứ ba: lương không khớp hồ sơ. Anh Lộc có tám thợ chính và khoảng hai mươi thợ phụ theo công trình. Thợ phụ không ký hợp đồng, không bảng chấm công, nhận lương tiền mặt cuối tuần. Đoàn kiểm tra hỏi danh sách. Anh đưa cuốn sổ tay ghi tên gọi: "Tùng lùn", "Hải Thanh Hóa", "Bé Ba".
Đoàn kiểm tra không có cách nào xác minh "Tùng lùn" là ai. Gần 380 triệu tiền công bị loại.
Anh Lộc kể tới đây thì bật cười, kiểu cười của người tự thấy mình vô lý. "Em gọi tên nó mười năm, có biết họ nó là gì đâu chị."
Ba khoản về người và tài sản
Khoản thứ tư: phúc lợi vượt mức. Cuối năm, anh Lộc thưởng Tết, tổ chức du lịch, mừng cưới, thăm ốm cho thợ. Tổng phúc lợi trực tiếp cho người lao động chỉ được trừ trong mức một tháng lương bình quân thực hiện trong năm. Năm đó anh chi gấp đôi mức ấy. Phần vượt, khoảng 110 triệu, bị loại.
Chi cho thợ thì không ai trách anh. Chỉ là luật đặt cho lòng tốt một cái trần. Trên trần muốn chi bao nhiêu cũng được, nhưng tự chịu thuế.
Khoản thứ năm: tài sản không đứng tên công ty. Xe bán tải chở vật tư đứng tên vợ anh. Công ty trả xăng, phí đường bộ, sửa chữa cả năm, không có hợp đồng thuê xe. Xe của bà xã, xăng của công ty. Cán bộ thuế đọc xong câu đó là gạch.
Có cách làm đúng: công ty ký hợp đồng thuê xe với vợ anh, ghi rõ ai chịu xăng, sửa chữa. Tiền thuê trả qua ngân hàng, tính thuế cho người cho thuê nếu đến ngưỡng. Mất hai trang giấy, giữ được cả trăm triệu.
Khoản thứ sáu: chi cho cá nhân không có hóa đơn. Anh mua cát, đá, sắt vụn của mấy người bán lẻ ven đường. Họ không xuất hóa đơn được. Anh nghĩ không có hóa đơn thì thôi, chịu mất. Thật ra luật cho một lối đi: lập bảng kê theo mẫu 02/TNDN, kèm chứng từ trả tiền. Năm đó anh không biết, nên 90 triệu bay theo.
Hóa đơn rủi roQUIZ 3 PHÚTNhà cung cấp nào của bạn đang có dấu hiệu giống công ty dây cáp của anh Lộc? Trả lời vài câu, biết ngay mức rủi ro hóa đơn đầu vào.Thử ngayBa khoản ít ai ngờ
Đến đây, anh Lộc nghĩ đã hết. Còn ba khoản nữa, và đó là ba khoản anh không hiểu vì sao bị loại.
Khoản thứ bảy: lãi vay khi chưa góp đủ vốn. Vốn điều lệ của công ty anh đăng ký 5 tỷ, thực góp mới 2 tỷ. Anh vay ngân hàng 3 tỷ để chạy công trình. Luật nói: phần lãi vay tương ứng với vốn còn thiếu không được trừ. Tức là anh tự vay tiền thay cho tiền lẽ ra anh phải góp. Khoảng 210 triệu lãi vay bị loại.
Anh Lộc ngớ ra: "Vốn điều lệ là con số em ghi cho đẹp thôi mà."
"Con số đẹp đó có giá, anh ạ. Năm nào cũng tính tiền."
Khoản thứ tám: tiền phạt. Công ty anh bị phạt chậm nộp tờ khai, phạt giao thông xe chở vật tư, phạt hành chính về xây dựng. Tất cả được kế toán đưa vào chi phí. Tiền phạt vi phạm hành chính không bao giờ được trừ. Bị phạt một lần, rồi tự cộng thêm thuế cho cái phạt đó.
Có một loại phạt được trừ: phạt vi phạm hợp đồng giữa anh và đối tác. Anh trễ tiến độ, bị chủ đầu tư trừ tiền theo hợp đồng, khoản đó vẫn là chi phí kinh doanh.
Khoản thứ chín: chi phí sai kỳ. Đây là khoản lớn nhất, gần 200 triệu. Cuối năm 2023, anh mua vật tư cho công trình chưa nghiệm thu, chưa xuất hóa đơn doanh thu. Kế toán đưa hết vào chi phí năm 2023. Chi phí không đi cùng doanh thu, nên bị đẩy sang năm sau.
Khoản này không mất hẳn. Nó chỉ dời sang năm 2024. Nhưng năm 2023 vẫn phải nộp thuế thiếu, phạt và chậm nộp. Tiền về muộn một năm, kèm hóa đơn tiền lãi.
Vì sao không ai thấy trước?
Anh Lộc hỏi câu mà tôi nghe rất nhiều: "Kế toán của em làm gì mà để thế?"
Kế toán của anh ghi sổ đúng những gì anh đưa. Chị ấy không đi công trình, không biết "Tùng lùn" là ai, không biết xe đứng tên ai. Chị ấy ghi những gì chị ấy thấy. Đoàn kiểm tra thì hỏi những gì họ không thấy.
Cái thiếu không phải là người ghi sổ. Mà là một người đứng ngoài, nhìn sổ bằng mắt của đoàn kiểm tra, trước khi đoàn kiểm tra đến. Đó chính là việc của Tax Health Check. Chúng tôi đọc sổ như người đi soát, nhưng ngồi cùng phía bàn với bạn.
Đội sáng lập Kaizen có hơn 17 năm trong nghề, khởi đầu từ Big4. Chín khoản trên là chín cái tên chúng tôi gặp ở hầu như mọi biên bản. Không phải vì chủ doanh nghiệp gian. Mà vì không ai nói cho họ biết đoàn kiểm tra sẽ hỏi gì.
Năm nay của anh Lộc
Chúng tôi mở sổ năm 2026 của công ty anh. Tôi đếm được bảy trên chín khoản đang lặp lại. Thợ phụ vẫn nhận tiền mặt. Xe vẫn đứng tên vợ. Vốn vẫn thiếu 3 tỷ. Vật tư công trình dở dang vẫn nằm trong chi phí.
Anh Lộc nhìn tờ giấy ghi chép, mặt chùng xuống. Rồi anh hỏi: "Còn kịp không chị?"
"Kịp. Hôm nay mới tháng 11. Anh chưa nộp tờ khai quyết toán năm nay."
Chúng tôi chọn năm việc làm ngay, xếp theo số tiền cứu được:
- Lập danh sách thợ phụ có họ tên, số căn cước, chữ ký nhận tiền; khấu trừ thuế TNCN đúng quy định.
- Ký hợp đồng thuê xe với chủ xe, từ nay trả tiền thuê qua ngân hàng.
- Tách vật tư công trình chưa nghiệm thu ra khỏi chi phí năm nay, chờ ghi cùng doanh thu.
- Lập bảng kê 02/TNDN cho các khoản mua của người bán lẻ, đối chiếu chứng từ trả tiền.
- Lên kế hoạch góp thêm vốn, hoặc điều chỉnh vốn điều lệ cho đúng thực tế.
Phúc lợi và tiền phạt thì đơn giản hơn: kế toán tự loại khỏi chi phí khi quyết toán, đừng chờ người khác loại giùm.
Ba tuần sau, anh Lộc gửi tôi ảnh một tờ danh sách thợ phụ. Hai mươi ba người, có họ tên đầy đủ. "Tùng lùn" tên thật là Nguyễn Văn Tùng. "Bé Ba" là một anh thợ cao mét tám.
Câu hỏi thật sự trước mùa quyết toán
Không phải "năm nay công ty lãi bao nhiêu". Mà là: trong số tiền bạn đã chi năm nay, bao nhiêu đồng có giấy tờ đủ để thuyết phục một người lạ?
Người lạ đó không biết bạn, không biết thợ của bạn, không tin hộp bánh quy đựng hóa đơn. Họ chỉ tin những gì nằm trên giấy. Một buổi Tax Health Check cùng Kaizen là để bạn gặp người lạ đó trước, trong phòng của mình.
Việc bạn làm được ngay hôm nay
Nhờ kế toán lọc ba thứ từ đầu năm: khoản trả tiền mặt từ 5 triệu, khoản chi lương không có hợp đồng, khoản tiền phạt đang nằm trong chi phí. Cộng lại, nhân với thuế suất của bạn.
Con số đó là số thuế đang chờ bạn ở mùa quyết toán. Muốn biết sáu khoản còn lại, Tax Health Check rà giúp bạn trước khi tờ khai được nộp.
Câu hỏi thường gặp
Những khoản chi nào không được trừ khi tính thuế TNDN?
Các khoản không đáp ứng điều kiện tại Điều 9 Luật Thuế TNDN số 67/2025/QH15 và các khoản liệt kê tại Điều 10 Nghị định 320/2025/NĐ-CP, gồm chi không có hóa đơn, chứng từ hợp pháp, khoản từ 5 triệu đồng không thanh toán qua ngân hàng, tiền phạt vi phạm hành chính, phúc lợi vượt mức, lãi vay tương ứng phần vốn điều lệ còn thiếu.
Chi phúc lợi cho nhân viên được trừ tối đa bao nhiêu?
Tổng chi phúc lợi trực tiếp cho người lao động được trừ không quá một tháng lương bình quân thực tế thực hiện trong năm tính thuế của doanh nghiệp (Nghị định 320/2025/NĐ-CP).
Lãi vay có bị loại khi doanh nghiệp chưa góp đủ vốn điều lệ không?
Có. Chi trả lãi vay tương ứng với phần vốn điều lệ còn thiếu theo tiến độ góp vốn không được trừ (Nghị định 320/2025/NĐ-CP). Tiền phạt vi phạm hợp đồng kinh tế vẫn được trừ nếu có chứng từ.
Mua hàng của cá nhân không có hóa đơn thì có được tính chi phí không?
Được, nếu lập bảng kê theo Mẫu số 02/TNDN và có chứng từ thanh toán với khoản từ 5 triệu đồng, theo Thông tư 20/2026/TT-BTC.
Căn cứ pháp lý
- Luật Thuế TNDN số 67/2025/QH15 (Điều 9)
- Nghị định 320/2025/NĐ-CP hướng dẫn Luật Thuế TNDN (Điều 9, Điều 10), sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 141/2026/NĐ-CP
- Thông tư 20/2026/TT-BTC (Điều 3, Mẫu 02/TNDN)
- Luật Quản lý thuế số 108/2025/QH15 và Nghị định 252/2026/NĐ-CP (tiền chậm nộp)
- Nghị định 125/2020/NĐ-CP, sửa đổi bởi Nghị định 310/2025/NĐ-CP (phạt khai sai 20%)
Bài viết mang tính tham khảo, cập nhật theo quy định tại thời điểm đăng. Mỗi doanh nghiệp có tình huống riêng, hãy trao đổi với chuyên gia trước khi áp dụng.
Bài viết liên quan
Chi phí được trừ thuế TNDN 2026: những điểm mới chủ DN phải biết
Luật mới không chỉ siết chặt. Nó còn mở ra những khoản chi bạn được trừ mà chưa dùng.
Cập nhật luật mớiTax ROI
Hoàn thuế GTGT dự án đầu tư: điều kiện và thời điểm nộp hồ sơ
Nhà xưởng chưa chạy, nhưng tiền thuế GTGT đầu vào đã có thể quay về.
Hướng dẫn thực hànhHoàn thuế GTGT
Chuyển tiền cho giám đốc, mượn tiền của giám đốc: ranh giới rủi ro thuế
Tiền công ty và tiền của bạn, cơ quan thuế phân biệt rõ hơn bạn nghĩ.
Hỏi - đápTax ROI
